Akupunktura –

wsparcie leczenia choroby zwyrodnieniowej stawów

W przypadku osób ze zwyrodnieniową chorobą stawów zabiegi akupunktury mogą stanowić bardzo dobre uzupełnienia tradycyjnego leczenia. Przynoszą bowiem ulgę w bólu, a także działają odprężająco, relaksująco i wzmacniająco na organizm.

Akupunktura jest jedną z metod terapii wywodzących się z tradycyjnej medycyny chińskiej (TCM). Polega na nakłuwaniu ciała jednorazowymi, sterylnymi, cienkimi igłami. W ostatnich latach zabiegi akupunktury cieszą się coraz większą popularnością. Dolegliwości, z którymi pacjenci zgłaszają się najczęściej, to różnego rodzaju stany bólowe oraz problemy w układzie mięśniowym – bolesne i nadmiernie napięte mięśnie. Innymi schorzeniami, w których pomocna jest terapia akupunkturą, są schorzenia układowe, np. migreny, problemy z przewodem pokarmowym, w tym zespół jelita drażliwego, bolesne miesiączki, problemy ginekologiczne oraz różnego rodzaju stany napięcia emocjonalnego.

Akupunktura na NFZ

Akupunktura jest metodą terapii uznaną przez Światową Organizację Zdrowia, która podaje listę wskazań do zastosowania takich zabiegów. Na liście dolegliwości znajdują się m.in. bóle stawowe, choroba zwyrodnieniowa stawów oraz reumatoidalne zapalenie stawów. W większych miastach Polski istnieje możliwość skorzystania z refundowanych zabiegów akupunktury – wówczas zabiegi przepisywane są przez lekarza i są bezpłatne. Przeważnie jest to seria 10 zabiegów realizowanych w poradni leczenia bólu.

Główne dolegliwości, charakteryzujące osteoartrozę, to ból stawowy, bolesność uciskowa oraz ograniczenie ruchomości w stawie, trzeszczenia i niekiedy wysięk.

Według tradycyjnej medycyny chińskiej, mechanizmy działania akupunktury opierają się na przepływie qi – energii życiowej krążącej w ciele wyznaczonymi ścieżkami, tzw. meridianami, czyli kanałami energetycznymi. Na przebiegu tych kanałów znajdują się punkty akupunktury, których nakłuwanie przynosi określone rezultaty. Od lat badacze próbują opisać mechanizmy działania akupunktury oraz to, jakie zmiany w organizmie człowieka można wywołać, nakłuwając określone miejsce bardzo cienką igłą (do zabiegów akupunktury stosuje się przeważnie igły o grubości 0,2-0,3 mm). Na podstawie badań stwierdzono, że za przeciwbólowe działanie akupunktury odpowiedzialny jest szereg substancji, m.in. endogenne opioidy. Inne teorie mówią o tym, że nakłuwanie stymuluje włókna kolagenowe, przenosząc bodziec z komórki na komórkę i przyczyniając się do tak zwanego rozprzestrzeniania się sygnału wzdłuż linii meridianów. Stwierdzono, że układ meridianów tworzy sieć połączeń łączących tkanki obwodowe pomiędzy sobą oraz z narządami wewnętrznymi. Akupunktura wpływa na poprawę krążenia krwi w obszarze zajętym przez schorzenie, a dobrze ukrwione i odżywione tkanki mają większą zdolność regeneracji.

Osteoartroza problemem społecznym

Choroba zwyrodnieniowa stawów (osteoartroza) jest schorzeniem, które charakteryzuje się stopniowo postępującymi zmianami zwyrodnieniowymi. W przypadku braku leczenia i rehabilitacji choroba szybko postępuje i może doprowadzić do przedwczesnej niepełnosprawności ruchowej. Pod pojęciem choroby zwyrodnieniowej stawów rozumie się szereg zmian patologicznych o różnej etiologii, które prowadzą do uszkodzenia struktur stawowych, pojawienia się dolegliwości bólowych i upośledzenia funkcji stawów. Główne dolegliwości, charakteryzujące osteoartrozę to ból stawowy, bolesność uciskowa oraz ograniczenie ruchomości w stawie, trzeszczenia i niekiedy wysięk. Choroba zwyrodnieniowa stawów stanowi istotny problem społeczny i ekonomiczny, szczególnie w starzejącym się społeczeństwie. Ból związany z osteoartrozą stanowi około 20% przewlekłych dolegliwości bólowych na świecie, a czynnikami ryzyka związanymi z pojawieniem się schorzenia są wiek, otyłość oraz przebyte w przeszłości urazy stawów, nadmierna aktywność sportowa i obciążenia genetyczne.

Występowanie choroby zwyrodnieniowej stawów wzrasta u kobiet po 40. roku życia i u mężczyzn po 50. roku życia. Częstotliwość występowania zmian u osób powyżej 80. roku życia sięga 44%. U osób starszych obniża się efektywność procesów regeneracyjnych, dochodzi do zaburzenia równowagi pomiędzy procesami degeneracji i regeneracji chrząstki. Obniżona synteza czynników wzrostu oraz osłabiona regeneracja są głównymi przyczynami powstawania zmian zwyrodnieniowych.

Szacuje się, że każdy kilogram nadwagi może zwiększać ryzyko występowania choroby zwyrodnieniowej stawów o około 10%.

Choroby stawów występują częściej u kobiet, szczególnie w okresie pomenopauzalnym, i najczęściej dotyczą stawu biodrowego. U mężczyzn najczęściej zajęte schorzeniem są stawy kolanowe. Stwierdzono, że u osób otyłych częstotliwość występowania zmian zwyrodnieniowych w stawach kolanowych jest wyższa niż u szczupłych, należy tu podkreślić wzrost obciążenia stawu kolanowego wraz ze wzrostem masy ciała. Udowodniono związek pomiędzy zwiększonym BMI (indeksem masy ciała) a występowaniem choroby zwyrodnieniowej u osób powyżej 55. roku życia. Szacuje się, że każdy kilogram nadwagi może zwiększać ryzyko występowania choroby zwyrodnieniowej stawów o około 10%. Nawet niewielkie obniżenie masy ciała pomaga zmniejszyć objawy bólowe, szczególnie w obrębie stawu biodrowego i kolanowego, a także spowalnia rozwój choroby i poprawia komfort życia pacjentów. Wykazano bardzo dużą zależność pomiędzy występowaniem zwyrodnieniowej choroby stawów a przebytymi wcześniej urazami. Przebyte urazy stawu kolanowego mogą pięciokrotnie zwiększać ryzyko późniejszego pojawienia się osteoartrozy. Pacjentów po przebytych urazach należy zakwalifikować do grupy ryzyka i warto objąć ich profilaktyką.

Leczenie farmakologiczne i niefarmakologiczne

Tradycyjne leczenie osteoartrozy obejmuje zastosowanie leków przeciwbólowych. Najczęściej zalecany jest paracetamol, ewentualnie niesteroidowe lekki przeciwzapalne, jednakże ich długotrwałe przyjmowanie nie jest rekomendowane. U niektórych pacjentów stosowane są iniekcje (steroidy, kwas hialuronowy), szczególnie w przypadku schorzeń kolan. W bardzo zaawansowanych przypadkach rekomendowane jest leczenie operacyjne. Zastosowanie leczenia farmakologicznego zawsze powinno być uzupełniane leczeniem niefarmakologicznym. Do metod niefarmakologicznych, które przynoszą dobre efekty w przypadku osteoartroza, zaliczamy ćwiczenia, szczególnie w wodzie, tai-chi, akupunkturę i zabiegi fizykoterapeutyczne TENS. Główną zaletą metod niefarmakologicznych jest ich bezpieczeństwo i wysoka skuteczność.

Zastosowanie akupunktury i zaleceń medycyny chińskiej w przypadku większości schorzeń, w tym również choroby zwyrodnieniowej stawów, zależne jest od indywidualnego rozpoznania tzw. wzorca lub syndromu, który jest widoczny u danego pacjenta.

Zastosowanie akupunktury i zaleceń medycyny chińskiej w przypadku większości schorzeń, w tym również choroby zwyrodnieniowej stawów, zależne jest od indywidualnego rozpoznania tzw. wzorca lub syndromu, który jest widoczny u danego pacjenta. Rozpoznanie takie obejmuje oględziny języka, wywiad z pacjentem i badanie pulsu. W przypadku choroby zwyrodnieniowej stawów najczęstsze rozpoznania obejmować będą syndromy bi lub niedobory energii w ciele. W teorii medycyny chińskiej syndrom bi – czyli bolesna niedrożność – spowodowany jest pewnym rodzajem zastoju. Zastojem nazywa się stan, w którym dochodzi do zablokowania przepływu energii lub różnych form substancji – qi, krwi lub wilgoci. W przypadku osteoartrozy zablokowanie pojawia się w obszarze stawów, wywołując ból, obrzmienie, zmiany struktury oraz zapalenie – taki stan określany jest kostnym syndromem bi.

Przyczyny powstawania choroby

Tradycyjnie syndrom bi wywołany był czynnikami zewnętrznymi, takimi jak wiatr, zimno lub wilgoć. Czynniki zewnętrzne oznaczają wpływ pewnych stymulantów na wystąpienie dolegliwości, np. istotne dla schorzeń stawów są czynniki klimatyczne (zimna lub wilgotna pogoda, która nasila odczucie bólu i sztywności w stawach). Przyczyn powstawania choroby zwyrodnieniowej stawów medycyna chińska upatruje również w nieodpowiedniej, tzn. niedostosowanej do konstytucji danego pacjenta diecie. Przykładowo spożycie dużej ilości produktów, które (według zasad TCM) są zimne i nawilżające (np. cukru, bananów, jogurtów), będzie sprzyjało powstawaniu wilgoci, która – wnikając w stawy – wywołuje stan zapalny.

W przypadku osteoartrozy terapia akupunkturą ma na celu zmniejszenie intensywności objawów choroby oraz spowolnienie jej rozwoju.

Według TCM, za powstawanie schorzenia odpowiedzialne są również stan narządów wewnętrznych i stan energetyczny organizmu. W przypadku osteoartrozy należy wymienić niedobory energetyczne śledziony – które sprzyjają powstawaniu wilgoci, a także niedobory energii yang – odpowiadające za syndromy bólowe z zimnem, charakteryzujące się pogorszeniem bólu pod wpływem zimna. Niedobory krwi odpowiadają z kolei za stany bólowe, w których ból stale się przemieszcza, a niedobory yin – za stany zapalne z odczuciem gorąca i zaczerwienieniem. Innymi istotnymi czynnikami są funkcjonowanie systemu odpornościowego, stres i emocje, które mogą bezpośrednio przyczyniać się do wywołania zastoju.

Jeśli któryś z zewnętrznych czynników chorobotwórczych stale wpływa na organizm lub jeśli stan osłabienia jest przewlekły, mamy do czynienia z sytuacją chroniczną. Prowadzi to do zastoju płynów w ciele, w obszarze stawów i kości. Zastałe płyny kondensują, tworząc tzw. flegmę, która następnie daje objawy bólowe i zwyrodnieniowe w stawie. Brak swobodnego przepływu krwi nasila objawy bólowe. Za prawidłowy ruch i krążenie qi i krwi w medycynie chińskiej odpowiada wątroba, dlatego przy zaburzeniach związanych z zastojem bierzemy pod uwagę również osłabienie funkcji tego narządu. Dodatkowo w teorii TCM nerki odpowiedzialne są za kości, więc w przypadku przewlekłych problemów ze stawami przyczyn możemy upatrywać również w niedoborach związanych z tym organem. Niedobory energetyczne lub osłabienia funkcji narządów, stwierdzane według zasad medycyny chińskiej, nie są tym samym co diagnostyka i badania wykonywane z krwi lub moczu, nie oznaczają też fizycznego uszkodzenia organu. Stwierdzenie osłabienia danego narządu lub układu wg zasad TMC umożliwia późniejszy wybór terapii akupunkturą, ziołami lub dietą.

Zalety akupunktury

W przypadku osteoartrozy terapia akupunkturą ma na celu zmniejszenie intensywności objawów choroby oraz spowolnienie jej rozwoju. Zabiegi prowadzą do wzmocnienia organizmu i układu immunologicznego tak, aby mógł lepiej radzić sobie z chorobą. Istotnym aspektem akupunktury będzie działanie przeciwbólowe i przeciwzapalne. Wybór stosowanych punktów akupunktury zależny będzie od określonego wzorca chorobowego. Dodatkowo do zabiegów akupunktury można zastosować elektrostymulację lub moksę. Elektroakupunktura to zabiegi, podczas których igły akupunkturowe podłączone zostają pod prąd o określonym natężeniu i częstotliwości. Zabiegi z zastosowaniem moksy, czyli zioła bylicy chińskiej, są natomiast powszechnie stosowane do ogrzewania punktów akupunktury w celu poprawy krążenia i dodatkowego dostarczenia ciepła do tkanki lub stawu (np. w przypadku bolesności z zimnem).

Badania wskazują, że zabiegi akupunktury mają pozytywny wpływ na stan chorych z chorobą zwyrodnieniową stawów. Akupunktura przynosi ulgę w bólu, poprawia ruchomość stawu, wpływa na zmniejszenie stanu zapalnego, wykazuje efekt antyoksydacyjny oraz reguluje funkcje systemu immunologicznego. Pacjenci zgodnie twierdzą, że zabiegi pozytywnie wpływają na poprawę jakości życia z chorobą przewlekłą. Dodatkowym atutem akupunktury, podkreślanym w licznych publikacjach, jest brak skutków ubocznych i bezpieczeństwo zabiegów – zabiegi wykonujemy w gabinetach akupunktury, u specjalistów medycyny chińskiej.

Michalina Marciniak

Dyplomowana akupunkturzystka, dietetyczka, zajmuje się akupunkturą i medycyną chińską w gabinecie w Pile i Złotowie. Prowadzi zajęcia z akupunktury i dietetyki według medycyny chińskiej w Szkole Akupunktury Tradycyjnej w Bydgoszczy. Jest członkinią i pełni funkcję skarbniczki w Polskim Stowarzyszeniu Akupunkturzystów Zawodowych.