Regulacyjny wpływ

colostrum bovinum

na układ immunologiczny człowieka

W ostatnich latach nastąpił gwałtowny nawrót popularności jednego z najstarszych znanych naturalnych suplementów zdrowotnych – colostrum bovinum, co ma związek między innymi z dopracowaniem technologii umożliwiających jego bezpieczne długookresowe przechowywanie. Z drugiej strony, od jakiegoś czasu wzrasta liczba dowodów naukowych na skuteczne działanie colostrum jako środka wszechstronnie wspierającego odporność.

Odpornościowa funkcja układu immunologicznego działa na dwa podstawowe sposoby: jako odporność nieswoista i swoista. Odporność nieswoistą nazywa się również wrodzoną lub naturalną, a odporność swoistą nazywamy także nabytą lub adaptatywną.

Wpływ odporności na zachowanie zdrowia jest trudny do przecenienia, szczególnie w zakresie ochrony przed infekcjami i innymi czynnikami zewnątrzpochodnymi, a także nowotworami. Działania te wymagają dużej sprawności ogólnej organizmu, ale również utrzymywania w stałej gotowości niezwykle skomplikowanego układu immunologicznego. Wymóg ogólnej wydolności może być spełniony przez każdą osobę zdrową, dobrze odżywiającą się i prowadzącą higieniczny tryb życia (ruch na świeżym powietrzu, unikanie stresu i przepracowania oraz właściwa ilość wypoczynku i snu). Jednak efektywna funkcja układu immunologicznego zależy od nieco bardziej złożonych czynników.

Odporność wrodzona i nabyta

Odpornościowa funkcja układu immunologicznego działa na dwa podstawowe sposoby: jako odporność nieswoista i swoista. Podczas gdy wysoka sprawność tej pierwszej może być osiągnięta już w momencie narodzin, to ta druga wymaga długotrwałego okresu dojrzewania i treningu. Dlatego odporność nieswoistą nazywa się również wrodzoną lub naturalną, a odporność swoistą nazywamy także nabytą lub adaptatywną.

Odporność wrodzona, choć potrafi skutecznie przeciwstawiać się wielu zagrożeniom – z infekcjami bakteryjnymi na czele, to jednak do jej skutecznego działania najczęściej musi rozwinąć się zapalenie. Zjawisko to jest nie tylko przykre dla pacjenta (ból, obrzęk, zaczerwienienie), ale również niezwykle kosztowne, zarówno energetycznie, jak i budulcowo. Aby utrzymać wysoką sprawność obrony poprzez zapalenie, trzeba dostarczać organizmowi wystarczające ilości węglowodanów i lipidów – energię, a także białek – budulec. Stąd każda dieta redukująca którykolwiek z tych składników może sprzyjać osłabieniu odporności naturalnej. Z drugiej strony to wysokie zapotrzebowanie energetyczne i budulcowe wyjaśnia, dlaczego rosół – lekkostrawny, a zarazem bogaty w tłuszcze i białka – jest jednym z najpowszechniej stosowanych środków pozwalającym pokonać chorobę. Dodatkowo, oprócz wysokich kosztów dla organizmu, odporność naturalna działająca poprzez zapalenie jest również procesem niszczącym tkanki. Stopień zniszczenia, jego rozległość i nasilenie następujących po nim procesów prowadzących do zwłóknienia tkanek zależą od sprawności i czasu trwania zapaleń.

Zupełnie inny charakter ma odporność nabyta, której wysoka skuteczność powoduje, że najczęściej nie mamy w ogóle świadomości jej działania. Niezwykle precyzyjne rozpoznanie celu działania takiej odporności pozwala na bezobjawowe unieszkodliwienie i precyzyjne uprzątnięcie z tkanek zniszczonych drobnoustrojów chorobotwórczych lub zabitych komórek nowotworowych. Proces taki jest szybki, niezbyt wymagający energetycznie i budulcowo, a przede wszystkim nie niszczy tkanek, w których się toczy. Niestety, precyzja działania odporności swoistej zależy w ogromnym stopniu od wspólnego zaistnienia kilku istotnych czynników:

  • żmudnego i długotrwałego procesu dojrzewania odporności, który zajmuje cały okres dojrzewania młodego organizmu,
  • procesu immunizacji, który wymaga „zapoznania się” organizmu z każdym obecnym w środowisku potencjalnie groźnym czynnikiem, tak zwanym antygenem,
  • precyzyjnej i niezaburzonej regulacji procesu odpowiedzi swoistej za pomocą całej gamy czynników.

Spełnienie tak złożonego zestawu warunków sprawnej odporności swoistej jest często niemożliwe, dlatego w pewnych okolicznościach pacjent „skazany” jest na obronę poprzez zapalenie. Również złożoność regulacji procesów immunologicznych, szczególnie swoistych, powoduje czasem, że mogą rozwinąć się zaburzenia funkcji immunologicznej, zwane nadwrażliwościami, a przejawiające się w postaci chorób autoimmunologicznych i alergii.

Dodatkowym zjawiskiem związanym nierozłącznie z funkcją układu odpornościowego, a szczególnie z zapaleniem, jest gojenie tkanek. Każdorazowo, gdy tkanki ulegną uszkodzeniu, do tego, aby skutecznie zainicjować i kontrolować likwidację ubytku tkankowego, musi rozwinąć się zapalenie. Choć gojenie jest zjawiskiem niezbędnym dla zachowania integralności organizmu, może być ono również odpowiedzialne za nadmiernie nasilone procesy włóknienia tkanek, co prowadzi do ich przerostu i usztywnienia. Takie procesy rozwijają się najczęściej w wyniku przewlekłych zapaleń i mogą prowadzić do nieodwracalnych zmian w tkankach i upośledzenia ich funkcji.

Na podstawie wymienionych powyżej uwarunkowań można stworzyć hierarchię wartości poszczególnych typów odpowiedzi odpornościowych. Najlepszą odpowiedzią – pod względem zarówno skuteczności, jak i bezpieczeństwa dla organizmu – jest bez wątpienia ta gwarantowana przez odporność swoistą. Zdecydowanie gorszą, choć najczęściej również względnie skuteczną, jest zapalenie ostre. Najgorszą odpowiedzią na potencjalne zagrożenie jest pod każdym względem zapalenie przewlekłe.

Jak colostrum reguluje odporność?

Już od dawna wiadomo było, że spożywanie colostrum bovinum, czyli krowiego tzw. pierwszego mleka lub po prostu siary, miało zbawienny wpływ na odporność. Od wieków rodzące się w okolicy cielę było szansą na pozyskanie choćby niewielkiej ilości tego środka pomagającego odzyskać zdrowie tzw. chorowitym dzieciom lub osobom starszym. Rozwój immunologii w ostatnich stu kilkudziesięciu latach pozwolił na stopniowe, coraz bardziej szczegółowe odkrywanie, jak poszczególne składowe colostrum wpływają na konkretne parametry związane z odpornością. Colostrum składa się z około 250 różnych, niezwykle aktywnych biologicznie czynników, które znajdujemy, co prawda, w każdym organizmie, ale nigdy w tak unikalnych wzajemnych proporcjach. To właśnie ten unikalny skład proporcjonalny, a nie wysoka zawartość któregokolwiek z tych czynników leży najprawdopodobniej u podstaw niezwykłej skuteczności colostrum.

Wsparcie immunizacji

Jednym z podstawowych fizjologicznych zadań colostrum jest zainicjowanie funkcji immunologicznych noworodka, którego układ odpornościowy rozwijał się, co prawda, przez większość czasu życia wewnątrzłonowego, ale aż do chwili porodu pozostawał w uśpieniu. Takie uruchomienie odporności colostrum osiąga poprzez zawarty w nim odpowiedni zestaw czynników regulacyjnych, w tym cytokiny, czynniki wzrostu i hormony.

Colostrum składa się z około 250 różnych, niezwykle aktywnych biologicznie czynników, które znajdujemy, co prawda, w każdym organizmie, ale nigdy w tak unikalnych wzajemnych proporcjach.

Najważniejsza część tej regulacji odbywa się w jelicie, którego ściana mieści w sobie największe w całym organizmie skupisko tkanki limfatycznej, czyli odpowiedzialnej za odporność. Tworzące tę tkankę tzw. kępki Peyera zawierają limfocyty o wszelkich możliwych swoistościach, gotowe do rozpoznawania ogromnej różnorodności antygenów trafiających do jelit. Pozwala to na systematyczny proces immunizacji, czyli zapoznania się układu immunologicznego z wszelkimi możliwymi antygenami pochodzącymi ze środowiska. Taka immunizacja jest jednym z wymienionych wcześniej, koniecznych warunków skutecznego rozwoju swoistej odpowiedzi immunologicznej. To właśnie colostrum pomaga uruchomić ten proces u noworodków, ale może również wspomagać przywrócenie jego właściwego przebiegu u osoby w każdym wieku. Wspieranie odpowiedniej immunizacji leży najprawdopodobniej u podstaw skuteczności colostrum w przygotowywaniu organizmu do skutecznego odpierania infekcji występujących epidemicznie w sezonie jesienno-zimowym.

Działanie prebiotyczne

Innym niezwykle ważnym aspektem działania colostrum jest właściwa regulacja i wsparcie dobroczynnych drobnoustrojów zamieszkujących nasze jelita, czyli fizjologicznej mikrobioty jelitowej. Colostrum za pomocą zawartych w nim przeciwciał eliminuje drobnoustroje, które nie powinny zasiedlać jelit, a poprzez działanie prebiotyczne (bifidogenne – wspierające rozwój mikroorganizmów fizjologicznych) pomaga zasiedlać jelito przez właściwy mikrobiom. Ponieważ odpowiednio ukształtowana mikrobiota jelitowa ma kluczowy, długookresowy wpływ regulacyjny na immunologiczne funkcje zarówno jelit, jak i całego organizmu, ten aspekt działania colostrum jest również niezwykle ważny dla wspomagania skutecznej odporności.

Działanie przeciwzapalne

Zapalenie jest jednym z naszych naturalnych mechanizmów obronnych, jednak z powodów opisanych powyżej nie jest ono najlepszą formą odpowiedzi. Jednym ze sposobów ominięcia konieczności rozwoju zapalenia jest skuteczne rozwinięcie swoistej odpowiedzi immunologicznej przeciwko danemu czynnikowi, co aktywnie wspiera colostrum. Inną drogą, na której colostrum może redukować negatywne skutki zapaleń, jest usprawnianie ich przebiegu, a przez to skracanie czasu trwania, co przekłada się na zmniejszenie ich „kosztów” i redukcję wywoływanych zniszczeń. Takie usprawnienie uzyskuje się na drodze pobudzenia szpiku kostnego do produkcji większej liczby leukocytów, a także stymulacji tych komórek. Colostrum usprawnia i skraca przebieg zapaleń ostrych i uniemożliwia ich przekształcenie w zapalenia przewlekłe.

Wsparcie gojenia

Nieprawidłowe gojenie może z jednej strony stać się przyczyną przetrwałych ubytków tkankowych, a z drugiej może prowadzić do przerostów włóknistych. Negatywne skutki niezagojonych uszkodzeń mają szczególne znaczenie, gdy dotyczą one nabłonków lub, szerzej, powłok naszego ciała. Mogą one stać się wrotami zakażeń, gdy dotyczą skóry lub błon śluzowych, ale mogą także powodować znaczne problemy wynikające z niewłaściwej absorpcji przez uszkodzony nabłonek jelitowy, co przejawia się nadmierną przepuszczalnością bariery jelitowej. To ostatnie zjawisko jest ostatnio coraz częściej kojarzone z różnymi zaburzeniami funkcji układu immunologicznego, określanymi łącznie jako nadwrażliwości.

Niezwykle ważnym aspektem działania colostrum jest właściwa regulacja i wsparcie dobroczynnych drobnoustrojów zamieszkujących nasze jelita, czyli fizjologicznej mikrobioty jelitowej.

Colostrum pozytywnie wpływa na procesy gojenia poprzez usprawnianie oczyszczania uszkodzonych tkanek przez komórki żerne, szczególnie makrofagi. Takie oczyszczenie pozwala zredukować ilość bliznowatej tkanki łącznej wytwarzanej przez fibroblasty w miejscu uszkodzenia. Ponadto colostrum zawiera bardzo duże ilości czynników wspierających zarówno wrastanie nowych naczyń w miejscu uszkodzenia (VEGF), jak i odbudowę naskórka (EGF).

Usprawnienie i przyspieszenie procesów gojenia tkanek jest jednym z najbardziej spektakularnych efektów stosowania colostrum, co widać szczególnie dobrze po miejscowym zastosowaniu colostrum w przypadku trudno gojących się uszkodzeń skóry. Jednak jednym z najważniejszych – z punktu widzenia prawidłowego działania układu immunologicznego – skutków doustnego stosowania colostrum jest gojenie i uszczelnianie nabłonka jelitowego. Może to mieć kluczowe znaczenie dla ochrony przed możliwym rozwojem chorób z nadwrażliwości, w tym chorób autoimmunologicznych.

Wszechstronny wpływ

Jak wynika z powyższego przeglądu, colostrum niezwykle wszechstronnie wpływa pozytywnie na funkcje immunologiczne organizmu. Nie tylko doskonale usprawnia zdolność odpierania infekcji, ale także pozwala odpowiadać na nie w sposób niewywołujący negatywnych skutków dla tkanek. Potrafi ponadto wspierać procesy naprawcze tkanek, co w przypadku uszczelniania nabłonka jelitowego pomaga ustrzec się przed niezwykle groźnymi zaburzeniami funkcji immunologicznych.

Dr n. med. Maciej Hałasa

Absolwent Wydziału Lekarskiego PAM w Szczecinie. Studia podyplomowe w zakresie immunologii odbywał na University of Alberta w Edmonton, Kanada. Obecnie pracuje w Zakładzie Biochemii i Żywienia Człowieka PUM, a główne pole jego zainteresowań to funkcja układu immunologicznego jelit.