Ajurweda –

starożytna wiedza
o życiu

Wyobraź sobie instrukcję obsługi organizmu ludzkiego. Nie naukę o anatomii, znaną ze szkoły, ale faktycznie instrukcję, jak obchodzić się z ludzkim organizmem – uwzględniającą wszystkie jego typy i odchylenia. Taką instrukcją jest dla nas ajurweda, starożytna medycyna naturalna z terenu współczesnych Indii. Ajur w sanskrycie znaczy ‘życie’ , weda to ‘wiedza’, jest to więc wiedza o życiu.

Ajurwedyjskie zdrowie to nie tyle brak chorób i fizycznych dolegliwości, co wręcz równowaga na linii ciało – umysł – dusza.

Ajurweda uważana jest za jeden z najstarszych rodzajów medycyny – najstarsze jej podania pochodzą sprzed ponad 5000 lat. Pomimo to wciąż jest stosowana – współcześnie już na całym świecie – głównie przez osoby poszukujące głębszej i wnikliwszej wiedzy na temat samych siebie. Mnie ajurweda skłoniła do samorozwoju i pomocy innym. W firmie, którą reprezentuję – Palce lizać – przestrzegamy tradycyjnych ajurwedyjskich receptur do przygotowywania masła sklarowanego ghee. Jest ono podstawą ajurwedyjskich kuchni i zabiegów. Dzięki temu wiem, że pomagam sobie i innym.

Indywidualne podejście do pacjenta

Ajurwedę cechuje bardzo zindywidualizowane podejście do człowieka. Jedno z podstawowych jej założeń mówi o tym, że każdy z nas ma osobny kod genetyczny, który nastawiony jest na optymalny stan organizmu, czyli na zdrowie. Kody owe nazywamy doszami, co w Polsce najczęściej tłumaczy się jako „konstytucja”. Dosze są niepowtarzalne, nie ma dwóch osób z taką samą konstytucją. Oznacza to jednocześnie, że droga do optymalnego zdrowia u każdego z nas jest inna. W ajurwedzie nie ma prostych rozwiązań, do jakich część z nas przywykła. To, co dla jednej osoby będzie lekarstwem, dla innej może okazać się trucizną. Przykładowo – są ludzie, którym świeży imbir będzie podnosił ogień trawienny, a są też tacy, którym ten sam imbir będzie wyniszczał wątrobę poprzez nadmierne rozgrzanie. Wszelkie substancje mają cechy i właściwości ogólne – imbir m.in. poprawia trawienie i rozgrzewa wątrobę. Osoby z osłabionym trawieniem mogą go spożywać, ale już dosze z gorącą wątrobą powinny go unikać. To inne podejście niż znane w tzw. medycynie zachodniej, w której na jednostki chorobowe zaleca się leki czy suplementy z gotowych tabel.

Ajurwedyjskie reklamy – gdyby powstawały – nie głosiłyby, że na przeziębienie weź lek A, a na niestrawność suplement B. Każda dysfunkcja chorobowa bierze się w podejściu ajurwedyjskim z pewnej przyczyny, którą należy wyeksplorować przed leczeniem, bo będzie miała wpływ na jego wybór. Przeziębienie z takimi samymi objawami u dwóch różnych osób może mieć różne przyczyny. A w medycynie ajurwedyjskiej – tak jak w wielu naturalnych podejściach – leczy się przyczynę, nie objawy. Należy więc je rozpoznać, a następnie, po uwzględnieniu doszy danej osoby i wykorzystując metody ajurwedyjskie, rozpocząć leczenie – a raczej powrót do równowagi.

Zdrowie to nie tylko brak chorób

Celem ajurwedy jest właśnie powrót do równowagi. Sanskryckie svastha oznacza „zdrowie”, ale rozumiane nieco inaczej niż w Europie. Ajurwedyjskie zdrowie to nie tyle brak chorób i fizycznych dolegliwości, co wręcz równowaga na linii ciało – umysł – dusza. Zdrowy człowiek jest więc szczęśliwy, zaspokojony i nic mu nie dolega w sensie fizycznym. To bardzo piękne podejście do zdrowia, prawda? A jednocześnie bardzo ambitne i trudne. Zastanów się, czy jesteś zdrowy w rozumieniu ajurwedy lub ile zdrowych osób znasz w swoim otoczeniu. Ajurweda dzięki holistycznej wizji równowagi w człowieku kładzie mocny nacisk na rozwój duchowy, pracę umysłową, na relaks i dbanie o siebie. Medycyna nie jest kojarzona tutaj wyłącznie z leczeniem, ale przede wszystkim z dążeniem do tego, aby nie było czego w życiu leczyć. To piękna idea, na której realizację mamy gotowe plany – ajurwedę. Wystarczy rozpoznać swój typ konstytucji i stosować się do zaleceń, ale też przede wszystkim obserwować się na co dzień i szanować swój organizm.

Ajurweda dzięki holistycznej wizji równowagi w człowieku kładzie mocny nacisk na rozwój duchowy, pracę umysłową, na relaks i dbanie o siebie. Medycyna nie jest kojarzona tutaj wyłącznie z leczeniem, ale przede wszystkim z dążeniem do tego, aby nie było czego w życiu leczyć.

Budują nas żywioły natury

Ziemia, woda, ogień, powietrze i przestrzeń – to podstawowe żywioły natury wyznaczone przez ajurwedę. Ten symboliczny podział jest tu bardzo ważny, bowiem każda substancja we wszechświecie zawiera w sobie wszystkie te żywioły. Zawsze któryś dominuje, występują zawsze w różnych proporcjach – także w człowieku. Zależnie od tego, który żywioł w nim dominuje, taka jest jego konstytucja. Co więcej – ajurwedyjskie podejście do tych sił stanowi, że wszystko we wszechświecie, co znajduje się na zewnątrz organizmu ludzkiego, wpływa na swoje odpowiedniki w jego wnętrzu – za pomocą wrodzonych właściwości. Wszystko zatem, co spożywamy i robimy, ma swoiste cechy kapha, pitta lub wata – i wpływają one na nas, wzmacniając lub osłabiając nasze naturalne dosze. Samo słowo dosza oznacza „to, co może ulec zaburzeniu”. A kiedy dochodzi do zaburzenia między wata, pitta, kapha, cały organizm traci równowagę.

Istnieje osiem możliwych typów konstytucji: wata, pitta, kapha, wata-kapha, pitta-kapha, pitta-wata, wata-pitta-kapha oraz typ zrównoważony. Najczęściej spotykamy się z sześcioma pierwszymi, większość osób cechują typy mieszane, w którym dominuje jedna z dosz. Rzadki typ wata-pitta-kapha jest z natury najbardziej narażony na choroby, dlatego musi nieustannie utrzymywać samodyscyplinę. Jeszcze rzadszy jest typ zrównoważony – z natury swej najzdrowszy, a ewentualne zaburzenia może wywołać niemal wyłącznie bardzo silny wstrząs układu nerwowego.

Rozpoznanie prakriti – konstytucji

Konstytucja człowieka to wynik stanu, w jakim znajdowały się ciała rodziców w chwili poczęcia. Stąd też konstytucje o dwóch doszach – rodzice bowiem zazwyczaj znajdują się w różnych stanach zdrowia i sami mają różne konstytucje. Nie zawsze da się też określić, która z dosz dominuje. Niektóre cechy są jednak oczywiste. Osoby o ciemnej karnacji, które łatwo się opalają, będą miały dużo wata, a dużo pitta mają osoby, które opalają się z trudem i mają jasną karnację bądź są piegowate. Kapha jest masywna i stabilna, ma więc mocne, grube kości, wata z kolei jako powietrze kości ma kruche, lekkie i cienkie.

Diagnoza typu konstytucji to początek przygody z ajurwedą. Najlepiej udać się do lekarza lub konsultanta ajurwedy, który poprzez diagnozę z pulsu sprawdzi nasze prakriti. Jeśli nie masz takiej możliwości, możesz sam – na podstawie znajomości cech poszczególnych typów – określić swoją konstytucję. Aby samemu siebie zdefiniować, przyjrzyj się sobie – chłodno i możliwie jak najbardziej obiektywnie i uczciwie. Poniżej podane zostaną najbardziej charakterystyczne cechy poszczególnych dosz. Spisz lub zaznacz te, które najlepiej Cię opisują. Nie wszystko może być klarowne – jeśli zdarzy się, że przy którejś kategorii poczujesz, że częściowo należysz do dwóch konstytucji – zaznacz obie. Jeżeli wyda Ci się, że możesz mieć cechy trzech dosz, wybierz spośród nich tę, która określa Cię najmocniej. Z kolei w przypadkach, w których będziesz mieć duże wątpliwości – zaznacz wata. Pamiętaj o wyżej wymienionych cechach żywiołów.

Wata

Wata to zasada energii kinetycznej w ciele, jest związana przede wszystkim z układem nerwowym i kontroluje wszelkie ruchy w ciele. Energia działania pcha osoby o tej doszy do aktywnego wykorzystania swoich zasobów – a najczęściej do ich marnowania. Osoby typu wata są bardzo wysokie albo bardzo niskie, często chude lub szczupłe, o drobnej budowie ciała. Mają spiczaste, długie palce u nóg i rąk oraz nieproporcjonalnie długie lub krótkie nogi. Stawy wata często trzeszczą. Zaburzenia w budowie ciała, takie jak skolioza, krzywe nogi, krzywa przegroda nosowa – to wynik działania wata w organizmie, jest to bowiem konstytucja nieregularności. Osoby o tej konstytucji często są smukłe przez całe życie – niezależnie od tego, ile jedzą, mogą się objadać i nie tyć. Takie osoby często określamy mianem „skóra i kości”. Jeśli wata przytyje, co jest możliwe, bardzo łatwo jej zrzucić zbędne kilogramy. Najszybciej tyje w „oponkę”.

Do głównych cech waty należy suchość, dlatego osoby o tym typie mają problemy z przesuszającą się skórą. Wydatkowanie energii powoduje zużycie zewnętrznych substancji nawilżających. Pomocne jest spożywanie płynów, osobom typu wata na migrenę może pomóc wypicie szklanki wody. Owłosienie na ich ciele jest – w związku z tym, że wata to zmienność – bardzo obfite lub bardzo skąpe, zazwyczaj jednak ciemne, szorstkie i kręcone. Skóra mało się poci, nawet w upały. Wata jest zimna, dlatego przyjmuje każdą dawkę ciepła – służą jej upały, grzejniki, kąpiele parowe, sauny, kąpiele w gorących źródłach.

Wata ma zmienny apetyt i lubi być podekscytowana, a połączenie tych dwóch cech powoduje, że jada nieregularnie, co pogarsza jej słabe trawienie. Często osoby wata cierpią na zaparcia, a to ze względu na wrodzoną cierpkość. Lubią zupy, tłuste, pikantne potrawy, w kwestiach żywieniowych popadają w skrajności, na zmianę spełniając swoje zachcianki lub odmawiając sobie ich zaspokojenia.

Osoby wata marnują swoją energię, więc próbują ją podtrzymać za pomocą mocnych substancji pobudzających. Po okresach aktywności wata potrzebuje więcej czasu na regenerację niż pozostałe typy. To zresztą najbardziej chorobliwa i delikatna konstytucja, co ma związek z jej wrażliwością i nieustanną zmiennością. Kiedy ma dużo energii, potrafi być duszą towarzystwa, niekiedy jednak pragnie samotności i szybko się wypala. Osoby wata są bardzo elastyczne i potrafią się dostosować do najtrudniejszych warunków (nierzadko z uszczerbkiem na zdrowiu). Są też z drugiej strony bardzo chaotyczne i często zdezorientowane. Trudno im skończyć to, co zaczęły, i skupić się na jednej sprawie, ich zapał jest kruchy jak ich zdrowie.

Osoby typu wata najczęściej myślą za pomocą słów. Nawet jeśli wizualizują lub wyrażają emocje – używają słów do spojenia swoich myśli. Wata ma zmienny także popęd seksualny i, niestety, ich płodność plasuje się poniżej średniej.

Pitta

Pitta kontroluje w ciele równowagę pomiędzy energią kinetyczną (wata) a potencjalną (kapha), dlatego osoby o tym typie są urodzonymi specjalistami w zakresie skutecznego zarządzania. Wszystkie procesy pitta związane są z trawieniem, transformowaniem materii – np. przekształcanie myśli do postaci teorii w umyśle. Główne sfery działania pitta w ciele to układ hormonalny i enzymatyczny. Pitta jest gorąca, tłusta i łatwo ulega podrażnieniu – działa więc rozgrzewająco, natłuszczająco oraz drażniąco. Osoby o tym typie są średniej budowy ciała, a ich palce, stawy, biodra, ramiona są średniej wielkości. Ciała pitta są proporcjonalne, co spowodowane jest rozsądnym wykorzystaniem energii do rozwoju. Na ogół łatwo tyją i chudną, bo pitta to zasada równowagi, a zatem tłuszcz rozkłada się u nich równomiernie na całym ciele.

Skóra pitta jest delikatna i podatna na wysypki, wypryski, stany zapalne i zaczerwienienia. Naznaczona jest często pieprzykami, a zmarszczki pojawiają się wcześnie. Owłosienie pitta ma delikatne i raczej jasne, a także rude. Włosy najczęściej są delikatne, cienkie i proste. Osoby tego typu mają tendencje do wczesnego łysienia lub przetłuszczania się włosów. Pitta łatwo się rumieni, pod skórą ma dużo krwi. Rumieniec pojawia się nawet po niewielkim wysiłku fizycznym lub przy pobudzeniu. Pitta poci się nawet, gdy jest zimno – ponieważ sama wytwarza nadmiar gorąca. Pocą się także jej dłonie.

Osoby o tej doszy lubią jeść. Zawsze chętnie jedzą – o każdej porze dnia i nocy – i naprawdę nie lubią omijać posiłków. Kiedy są głodne, stają się opryskliwe, a kiedy uzupełnią zasoby energii, ponownie stają się miłe. Rzadko są skłonne pościć i z reguły posty im nie służą. Łatwo wpadają w gniew, różnie go okazując – wewnątrz czy na zewnątrz. Pitta działa stanowczo i energicznie. Jest bardzo praktyczna i ma skłonności do dominacji. Z reguły jest uczciwa i towarzyska, jednak, rozdrażniona, potrafi być okrutna i bardzo nieprzyjemna, złośliwa i pełna chęci zemsty. Wobec osób mniej bystrych ma mało cierpliwości, pitta bowiem to osoby bardzo błyskotliwe, co może prowadzić u nich do arogancji. Osoby o tym typie to urodzeni przywódcy.

Pitta jest gorącokrwista, więc jej popęd seksualny jest mocny, choć płodność utrzymuje się na średnim poziomie.

Kapha

Kapha to zasada energii potencjalnej, odpowiada za stabilność i nawilżenie ciała. Tkanki i zbędne produkty przemiany materii w ciele (które są w ruchu za sprawą wata) to domena kapha. Jest ona zimna, stabilna i wilgotna. Osoby o tym typie mają zdecydowaną tendencję do zatrzymywania energii w sobie, naturalnie oszczędzają i kontrolują swoje życie. Ich ciało ma budowę od średniej do solidnej, cechują ją szerokie ramiona i biodra oraz mocne kości. Tendencja do magazynowania sprzyja jej masywności. Ich ciała są proporcjonalne i nawilżone, stawy nie trzeszczą i bywają głęboko osadzone. Palce u rąk i stóp są krótkie, dłonie i stopy wydają się kwadratowe. Przy regularnym wykonywaniu ćwiczeń mogą utrzymać średnią wagę (choć trudno zmotywować kapha do ćwiczeń), inaczej nawet zrównoważona kapha będzie tyć – najszybciej w dolnych partiach ciała. Osobom o tym typie  trudno schudnąć – właśnie ze względu na naturalną skłonność do magazynowania energii. To osoby, o których mówimy, że tyją od samego patrzenia na jedzenie. Z drugiej strony to najrzadziej chorujący typ, kapha jest najzdrowsza ze względu na swoją jej stabilność.

Konstytucja człowieka to wynik stanu, w jakim znajdowały się ciała rodziców w chwili poczęcia. Stąd też konstytucje o dwóch doszach – rodzice bowiem zazwyczaj znajdują się w różnych stanach zdrowia i sami mają różne konstytucje.

Tę konstytucję charakteryzuje spokój. Kapha jest cicha, zrównoważona, poważna i bardzo rodzinna. Przez tendencje do magazynowania może jednak wpaść w bierność, chciwość i zaborczość. Kapha analizuje powoli, myśli długo i jest uparta – jeśli już uda się ją przekonać. Osoby typu kapha z reguły nie są błyskotliwe, trzeba im coś powtórzyć kilkakrotnie, zanim to zapamiętają. Ale kiedy już się nauczą, nie zapomną do końca życia. Wrodzone samozadowolenie sprawia, że mają mniejszą motywację do samorozwoju niż inne typy.

Skóra kapha jest lekko tłusta, gładka, gruba i dobrze nawilżona. Usta są pełne i wilgotne, owłosienie ciemne, grube, nieco pofałdowane, w dotyku szorstkie, z tendencją do przetłuszczania. Osoby o tym typie pocą się umiarkowanie i równomiernie, nawet w najbardziej ekstremalnych warunkach.

Osoby kapha mają średni popęd seksualny – choć seks sprawia im przyjemność, to nie fascynuje ich tak jak pozostałe dosze. Seks bowiem to wydatkowanie energii, a tego kapha nie lubi. Rozbudzają się powoli, lecz kiedy już się pobudzą, potrafią być namiętne naprawdę długo. Zazwyczaj są bardzo płodne.

W kolejnych numerach będziemy zamieszczać informacje, jak dbać o siebie zgodnie z zasadami ajurwedy. Najważniejsze jednak to zacząć od rozpoznania własnej konstytucji. Mam nadzieję, że zamieszczone tu cechy poszczególnych typów pomogły Państwu w poznaniu samych siebie z perspektywy ajurwedyjskiej.

Paulina Cygańska

Po wielu różnych przejściach w życiu skierowała kroki w stronę medycyny naturalnej i ziołolecznictwa, dużo pisze na te tematy oraz prowadzi wykłady i warsztaty m. in. z ajurwedy, a w firmie Palce lizać (polski producent masła sklarowanego ghee) odpowiada
za marketing i kreatywność, uwielbia podróże, mocną jogę i ciemnopaloną kawę.