Niedoczynność tarczycy –

zalecenia żywieniowe

Tarczyca jest zlokalizowana na szyi i należy do największych gruczołów wydzielania wewnętrznego. Choroby tarczycy związane są z jej powiększeniem lub zaburzeniami czynnościowymi, do których zalicza się niedoczynność tarczycy. Jest to najczęstsze schorzenie tego gruczołu, występujące 5-krotnie częściej u kobiet niż u mężczyzn.

Tarczyca wydziela trzy hormony – tyroksynę (T4), trójjodotyroninę (T3) i kalcytoninę. Hormony te wpływają na metabolizm wszystkich składników odżywczych (białek, węglowodanów i tłuszczów), na przemiany energetyczne, a także na gospodarkę wapniowo-fosforanową, prawidłowy wzrost kości, przebieg dojrzewania płciowego i na czynność układu nerwowego.

Najczęstsze schorzenie tego gruczołu, czyli niedoczynność tarczycy, stanowi zespół objawów klinicznych wywołanych niedoborem hormonu T4 oraz niedostatecznym działaniem hormonu T3. Prowadzi to do spowolnienia procesów przemiany materii.

Dobrze skomponowana dieta może wspomóc farmakologiczne leczenie niedoczynności tarczycy.

Do najczęstszych objawów niedoczynności tarczycy zalicza się:
– senność,
– osłabienie,
– uczucie zmęczenia,
– uczucie zimna i łatwe marznięcie,
– obniżenie koncentracji uwagi,
– zaburzenia miesiączkowania,
– osłabienie libido,
– przyrost masy ciała.

Chory na niedoczynność tarczycy musi być bezwzględnie pod opieką endokrynologa i przyjmować hormony w celu wyrównania ich poziomu w organizmie. Nie bez znaczenia jest jednak sposób odżywiania. Dobrze skomponowana dieta może wspomóc farmakologiczne leczenie niedoczynności.

Podstawowe założenia diety

Chorym na niedoczynność tarczycy zaleca się spożywanie 4-5 posiłków dziennie. Takie regularne dostarczanie pożywienia zapobiega zwolnieniu tempa przemiany materii, na co szczególnie narażeni są pacjenci z tą jednostką chorobową. Chociaż niedoczynność tarczycy bardzo często powiązana jest z nadwagą lub otyłością, nie zaleca się stosowania diet niskokalorycznych. Zbyt duże restrykcje kaloryczne mogą bowiem spowodować wzrost stężenia hormonu TSH (hormon tyreotropowy, który reguluje wytwarzanie hormonów T3 i T4), co dodatkowo sprzyja gromadzeniu tkanki tłuszczowej. Dlatego podaż kalorii zawsze powinna być indywidualnie dostosowana.

Białko

Co ważne, u osób cierpiących na niedoczynność tarczycy ilość białka w diecie powinna być trochę większa niż u osób zdrowych. Najlepiej, aby jego źródłem były produkty pochodzenia zwierzęcego, ponieważ zawierają one pełnowartościowe białko, które m.in. służy do produkcji hormonów tarczycy. W planach posiłków warto więc uwzględnić chude mięso, ryby i jajka. Osoby będące na diecie wegetariańskiej z kolei muszą zadbać o to, aby w menu pojawiały się rośliny strączkowe, które również są dobrym źródłem białka i, podobnie jak mięso, zawierają witaminy z grupy B i żelazo.

Ponieważ niedoczynność tarczycy powiązana jest z zaburzeniami gospodarki węglowodanowej, zaleca się stosowanie diety opartej na niskim indeksie glikemicznym.

Tłuszcze

Osoby otyłe często decydują się na stosowanie diet niskotłuszczowych, wybierając produkty typu light. Przy niedoczynności tarczycy należy jednak unikać takich diet, ponieważ mogą one zaburzyć działanie układu odpornościowego i zahamować wchłanianie witamin rozpuszczalnych w tłuszczach. Oczywiście, należy się wystrzegać tłuszczów obfitujących w nasycone kwasy tłuszczowe (np. tłustych mięs, podrobów, żółtych i pleśniowych serów, masła, śmietany, smalcu, gotowych wyrobów cukierniczych). Zalecane jest natomiast zwiększenie zawartości tłuszczów zawierających wielonienasycone kwasy tłuszczowe, zwłaszcza omega-3. Wspomagają one łagodzenie procesów zapalnych układu immunologicznego i uwrażliwiają tkanki na działanie hormonów tarczycy. Dodatkowo hamują lipogenezę (czyli syntezę tłuszczu i gromadzenie tkanki tłuszczowej), co jest istotne dla osób, u których niedoczynność tarczycy współistnieje wraz z otyłością. Kwasy omega-3 znajdziemy w takich produktach jak ryby i oleje rybie, orzechy, oliwa z oliwek, pestki dyni czy awokado.

Węglowodany

Ponieważ niedoczynność tarczycy powiązana jest z zaburzeniami gospodarki węglowodanowej, zaleca się stosowanie diety opartej na niskim indeksie glikemicznym. Jest to bardzo ważne również z tego względu, że osoby z niedoczynnością tarczycy są narażone na dużo większe ryzyko wystąpienia cukrzycy niż osoby zdrowe. Ograniczyć zatem należy produkty będące źródłem cukrów prostych, takie jak: słodycze, dżemy, suszone i kandyzowane owoce, miód, soki owocowe i słodkie gazowane napoje. Zaleca się całkowitą rezygnację ze słodzenia napojów cukrem. Warto też zamienić biały ryż na brązowy, jasny makaron na pełnoziarnisty, a pieczywo jasne – również na pełnoziarniste. W ten sposób dieta zostanie wzbogacona w błonnik pokarmowy, który zapobiega zaparciom, będącym z kolei jednym z objawów niedoczynności tarczycy.

Poza wyżej omówionymi składnikami odżywczymi kluczowe znaczenie we wspomaganiu żywieniowym leczenia niedoczynności tarczycy mają także niektóre składniki mineralne i witaminy.

Jod

Pierwiastek ten wchodzi w skład hormonów tarczycy, z tego też względu jest niezbędny do procesu ich produkcji. Natomiast warto mieć na uwadze, że zarówno niedobór, jak i nadmiar jodu będą niekorzystnie wpływać na funkcje tarczycy. Niewystarczająca jego ilość przyczynia się do tworzenia wola tarczycowego, natomiast nadmiar prowadzi do zaprzestania wychwytywania jodu przez tarczycę, co skutkuje zahamowaniem zarówno produkcji, jak i uwalniania hormonów tarczycowych (jest to tzw. efekt Wolffa-Chainkoffa).

Dobrym źródłem jodu są ryby, w szczególności dorsz, łosoś i makrela. W wielu krajach, w tym też w Polsce, joduje się sól kuchenną, a także dodaje się jod do wód mineralnych. Wszystko to trzeba mieć na uwadze, licząc podaż jodu w diecie.

Cynk

Niedobór cynku uniemożliwia prawidłowe wiązanie trójjodotyroniny (T3), co z kolei wpływa na zmniejszenie stężenia zarówno T3, jak i T4, a także tempa metabolizmu. Źródłem cynku są produkty zwierzęce (mięso, jaja, nabiał). U chorych, u których w badaniach potwierdzono niedobór tego pierwiastka, zaleca się suplementację.

Selen

Selen wchodzi w skład wielu enzymów i uczestniczy m.in. w przekształcaniu hormonu T4 do T3. Jego niedobór prowadzi więc do zaburzenia równowagi hormonalnej, co przekłada się na pogorszenie funkcji tarczycy. Produkty bogate w selen to ryby: sardynki, tuńczyk, dorsz, a także krewetki i jaja. Rozważnie należy podchodzić do suplementacji selenu, ponieważ w wysokich dawkach jest on toksyczny. Nadmiar selenu (tzw. selenoza) może objawiać się pogorszeniem stanu paznokci i włosów, a także depresją.

Aż u ok. 60% pacjentów z niedoczynnością tarczycy stwierdza się niedobór żelaza.

Żelazo

Żelazo jest składnikiem enzymu, który bierze udział w syntezie (czyli w powstawaniu) hormonów tarczycy. Jego niedobór jest więc ściśle związany z obniżeniem poziomu tychże hormonów i z powiększeniem tarczycy. Co istotne, niedobór żelaza stwierdza się aż u ok. 60% pacjentów z niedoczynnością tarczycy. Jeśli chorobie tarczycy nie towarzyszy choroba trzewna (inaczej celiakia), która charakteryzuje się zaburzeniami wchłaniania składników w przewodzie pokarmowym, to bardzo często poziom żelaza w organizmie można podnieść, odpowiednio modyfikując dietę. Produktami bogatymi w ten pierwiastek są: mięso, podroby, ryby i żółtko jaj. Produkty roślinne, takie jak kasze, płatki, orzechy, nasiona roślin strączkowych czy suszone owoce, również zawierają dużo żelaza, jednak w innej, niehemowej postaci. Forma ta jest gorzej przyswajalna przez nasz organizm, dlatego produkty te warto łączyć z innymi, bogatymi w witaminę C. W ten sposób ta przyswajalność zostanie istotnie zwiększona. Do produktów bogatych w witaminę C zaliczamy np. natkę pietruszki, paprykę, kiwi, czarne porzeczki i truskawki.

Witamina D3

Wykazano, że spora liczba pacjentów z niedoczynnością tarczycy ma niedobór witaminy D3. Z jednej strony nie jest to zaskakujące, ponieważ ok. 90% naszego społeczeństwa (także osoby zdrowe) cierpi na niedobór tej witaminy i ogólnie wszystkim zaleca się jej suplementację, zwłaszcza w okresie jesienno-zimowym. Z drugiej jednak strony badania pokazały, że niedobór witaminy D3 związany jest z wyższymi stężeniami TSH. Z kolei zbyt wysoki poziom TSH świadczy właśnie o niedoczynności tarczycy. Z tego względu zaleca się, aby dieta uwzględniała produkty bogate w witaminę D3 (morskie ryby i oleje roślinne, mleko, jaja). Konieczna jest także suplementacja, ale dawka suplementacyjna powinna być uzgodniona z lekarzem, na podstawie oznaczenia poziomu witaminy D w organizmie.

Warzywa krzyżowe

Przy niedoczynności tarczycy warto także zwrócić uwagę na warzywa krzyżowe. Zaliczamy tutaj: wszystkie rodzaje kapusty, brukselkę, kalafiora, jarmuż, brokuły i rzepę. Powinny być one wyeliminowane z diety lub spożywane sporadycznie, zawierają bowiem tzw. goitrogeny, czyli substancje hamujące przyswajanie jodu i przyczyniające się do powstawania wola tarczycowego. Określa się je więc jako substancje wolotwórcze.

Z tego samego względu z jadłospisu powinna być wykluczona soja. Inne rośliny strączkowe (groch, fasola, ciecierzyca) mogą być spożywane, ale należy pamiętać o prawidłowej ich obróbce. Najpierw należy je namoczyć (najlepiej przez całą noc), następnie odlać wodę, przepłukać i ugotować w nowej wodzie do całkowitej miękkości. Nieodgotowane nasiona będą zawierały substancje wolotwórcze, dlatego te czynności są niezbędne.

Przy niedoczynności tarczycy należy wyeliminować z diety tzw. warzywa krzyżowe, ponieważ zawierają one tzw. goitrogeny, czyli substancje hamujące przyswajanie jodu i przyczyniające się do powstawania wola tarczycowego.

Gluten

Gluten to białko, w składzie którego znajduje się gliadyna. Okazuje się, że gliadyna jest podobna do struktury tkanki tarczycy. To sprawia, że wytwarzane przez organizm w odpowiedzi na gliadynę przeciwciała mogą atakować także komórki tarczycy. Stąd też niekiedy można spotkać wytyczne dotyczące wykluczenia glutenu z diety pacjentów z niedoczynnością tarczycy. Nie zawsze jest to jednak potrzebne. Konieczne jest natomiast wykonanie badań w kierunku celiakii w celu wykluczenia lub potwierdzenia nietolerancji na gluten. I jeśli badania potwierdzą tę nietolerancję, wtedy należy zastosować dietę bezglutenową.

Podsumowując, niedoczynność tarczycy wymaga leczenia farmakologicznego, a pacjent powinien być pod opieką endokrynologa. Prawidłowo ustalona dawka przyjmowanych hormonów ma kluczowe znaczenie w leczeniu tej choroby. To leczenie jednak jak najbardziej można wspomóc dietą. Unikanie produktów wolotwórczych, a także zapewnienie odpowiedniej podaży składników odżywczych i wprowadzenie do jadłospisu niezbędnych składników mineralnych i witamin nie tylko poskutkuje poprawą samopoczucia, ale także może wpłynąć na zmniejszenie dawki stosowanego leku.

Marta Tomaszewska

Absolwentka Wydziału Nauk o Żywności i Żywieniu Uniwersytetu Przyrodniczego w Poznaniu, uczestniczka wielu szkoleń z zakresu dietetyki. Posiada oświadczenie w pracy z pacjentami borykającymi się z nadwagą, otyłością oraz chorobami metabolicznymi, a także w pracy z kobietami ciężarnymi i karmiącymi piersią. Na co dzień prowadzi gabinet dietetyczny w Kaźmierzu oraz organizuje zajęcia edukacyjne z zakresu zdrowego odżywania dla dzieci w wieku przedszkolnym i szkolnym.