Pokarm jako lek –

żywienie w medycynie chińskiej

Odżywianie ma wpływ nie tylko na ogólne samopoczucie i masę ciała, lecz również na szereg innych kwestii, między innymi na stan cery, gęstość tkanki kostnej, stan stawów oraz na elastyczność ścięgien. Z tego powodu w tym artykule postanowiliśmy poruszyć kwestię żywienia, a dokładniej podstawowych założeń dietetyki w medycynie chińskiej.

W leczeniu pacjenta porady dotyczące stylu życia, regularnej aktywności fizycznej oraz diety są często równie ważne jak samo leczenie przy pomocy masażu, ziołolecznictwa i akupunktury. Zalecenia terapeutów, które należy skrupulatnie realizować na co dzień, niejednokrotnie są kluczowe dla uzyskania długotrwałej poprawy stanu zdrowia. Szczególne znaczenie ma jednak sposób odżywiania.

Przede wszystkim trzeba mieć świadomość, że pojęcie diety w ostatnich latach zaczęło być używane w nowym kontekście. „Dieta” pierwotnie oznaczała sposób odżywiania, czyli wszystkie nawyki żywieniowe, niezależnie od tego, czy korzystnie wpływały na zdrowie, czy raczej mu szkodziły. Obecnie, mówiąc o diecie, ma się na myśli raczej specjalnie przyjęty sposób odżywiania, polegający na rezygnacji ze stosowania niektórych pokarmów i metod ich przygotowywania, co ma służyć realizacji określonych celów.

W kanonie medycyny chińskiej Żółtego Cesarza można przeczytać, że „lekarstwa są używane do walki z patogenami, ziarna są używane do odżywiania ciała, a owoce, mięso i warzywa je wspomagają. Wszystkie 5 smaków pracuje razem, aby wspierać Qi i Esencję człowieka”.

 

Zazwyczaj przyjmuje się, że „właściwe odżywianie” ma na celu zapewnienie dobrego stanu zdrowia na długie lata. Analizując jednak różne piramidy żywienia oraz liczne opracowane diety, można zauważyć, że wyobrażenia o zdrowym odżywianiu w różnych kulturach nie są takie same. Chociaż podstawowe zalecenia co do ilości spożywanych węglowodanów, tłuszczów i białek pozostają podobne, to jednak produkty i potrawy, które są preferowane, różnią się znacząco z uwagi na historycznie odmienną dostępność do poszczególnych potraw. Na przykład w naszej strefie klimatycznej podstawą żywienia są pieczywo, kasze i ziemniaki, podczas gdy w Azji jest to ryż, a w krajach śródziemnomorskich warzywa i owoce. Mimo tak oczywistych różnic większość młodych osób wszystkich społeczeństw żyje we względnym zdrowiu, a jednocześnie stale poszukuje nowych, lepszych sposobów odżywiania się i z uwagą śledzi dietetyczne odkrycia naukowców. Medycyna chińska proponuje inną drogę – indywidualne dobranie pokarmów i sposobów ich przygotowywania w zależności od tak zwanej „konstytucji człowieka”.

Krótka historia chińskiej terapii dietą

Pierwsze wzmianki o chińskiej terapii dietą, zwanej Yin shi zhi liao fa, pojawiły się około 2000 lat temu. W kanonie medycyny chińskiej Żółtego Cesarza, datowanym na około 100 rok naszej ery, a dokładniej w Su Wen można przeczytać, że „lekarstwa są używane do walki z patogenami, ziarna są używane do odżywiania ciała, a owoce, mięso i warzywa je wspomagają. Wszystkie 5 smaków pracuje razem, aby wspierać Qi i Esencję człowieka”. W księdze spisanej odrobinę ponad 100 lat później, Shennong Ben Cao Jing (Materia Medica), znalazły się pierwsze opisy 365 różnych substancji (ziół, minerałów, warzyw etc.), które kategoryzują i opisują ich wpływ na ludzki organizm. Za następną doniosłą postać w rozwoju dietetyki i ziołolecznictwa chińskiego można uznać Sun Simiao, lekarza wczesnej dynastii Tang (około 580 rok n.e.), którego myśl podobna była do myśli Hipokratesa. Sun Simiao uważał, że „Gdy ciało człowieka jest w równowadze i harmonii, trzeba jedynie odżywiać je prawidłowo” oraz że nie warto bezmyślnie przyjmować leków, ponieważ mogą one uszkodzić działanie narządów wewnętrznych oraz uczynić ciało podatnym na wpływ patogenów zewnętrznych. Twierdził on także, że „Osoby, które leczą innych, muszą najpierw dogłębnie zrozumieć źródło zaburzenia i dowiedzieć się, co zostało naruszone. Następnie powinny użyć pożywienia, aby leczyć ten stan, a jeśli to nie pomoże, zastosować leki”.

Przedstawione powyżej dwie doniosłe księgi i jedna postać stały się podwalinami dietetyki chińskiej, która w czasach późniejszych wzbogaciła się o opis funkcji i wpływu na ludzki organizm paru tysięcy kolejnych substancji. Powstawały rozliczne szkoły, które postulowały odmienne podejście do żywienia. Z czasem wyklarował się kanon odżywiania według medycyny chińskiej, który opiera się na produktach skategoryzowanych według właściwości wymienionych w dalszej części artykułu, oraz powstały liczne książki, które szczegółowo opisują dietetykę chińską.

Zasady klasyfikacji pożywienia w dietetyce chińskiej

W medycynie chińskiej przyjmuje się, że każdy pokarm może być oceniony przez pryzmat czterech głównych parametrów (nie każdy pokarm posiada wszystkie kategorie), a dokładniej są to:

  • smak,
  • natura/termika,
  • kierunek,
  • działanie lecznicze.

Wśród smaków wyróżnia się pięć podstawowych: słodki, ostry, słony, kwaśny i gorzki. Każdemu ze smaków przypisuje się odmienny narząd, który dzięki stosowaniu umiarkowanej ilości potraw o wybranym smaku jest wzmacniany, lecz przy spożywaniu ich w nadmiarze ulegnie osłabieniu bądź uszkodzeniu. Smaki są przypisane do elementów w następujący sposób: Drzewo – kwaśny, Ogień – gorzki, Ziemia – słodki, Metal – ostry, Woda – słony.

Mówiąc o smaku słodkim, warto pamiętać, że nie chodzi o spożywanie słodyczy, które są produktami zdecydowanie niezdrowymi, lecz o produkty takie jak: owoce, burak, kapusta, marchew, seler zwyczajny, burak liściowy (boćwina), ogórek, bakłażan, dynia, ziemniak, kabaczek, batat, migdały, kasztan, kokos i miód.

Drugi parametr, czyli termika, odnosi się do natury smaku przypisanego do określonego pokarmu. Sprawa termiki jest bardziej skomplikowana. To pojęcie odnosi się do wpływu danego produktu na organizm po jego spożyciu. Termika pokarmu może być zimna, chłodna, neutralna, ciepła bądź gorąca. Produkty zimne ochładzają organizm, produkty neutralne nie mają wpływu na temperaturę, zaś produkty ciepłe nas ogrzewają. Osoba z zaburzeniami związanymi z zimnem (odczucie zimna, blada karnacja, wyczerpanie, zmęczenie, zimne kończyny) zyska, spożywając produkty ciepłe. Osoby z wzorcami gorąca (nadciśnienie, gorączka, zaczerwieniona cera, niepokój etc.) powinna z kolei usunąć nadmiar ciepłych produktów z diety i włączyć do żywienia więcej produktów zimnych i neutralnych.

Trzeci parametr, czyli kierunek, wskazuje na ruch energii w ciele, który zostanie wygenerowany po spożyciu konkretnej substancji. Możliwe kierunki obejmują ruch w górę (generowany między innymi poprzez spożycie papryczki chilli albo alkoholu), ruch w dół (generowany przez substancje przeczyszczające), ruch do wewnątrz oraz ruch do zewnątrz.

Pokarmom przypisane może być również działanie lecznicze, do którego należy zaliczyć nawilżanie, wysuszanie, rozpraszanie i wzmacnianie. Terapeuta może chcieć uzyskać tylko jedno lub kilka z tych działań, co będzie uzależnione od stanu pacjenta. Na przykład u osoby mającej zaparcia z twardym i suchym stolcem pożądane będzie uzyskanie efektu rozpraszającego i nawilżającego, zaś u osoby osłabionej, u której pod koniec dnia pojawiają się bóle lędźwiowego odcinka kręgosłupa, użyteczne będzie działanie wzmacniające.

Poza podstawowymi parametrami należy mieć na uwadze to, że w różnych porach roku zaleca się spożywanie określonych produktów z uwagi na temperaturę i wilgotność panującą na zewnątrz. Dla przykładu w porze zimnej i suchej (zima) niemal wszystkie osoby powinny spożywać więcej produktów nawilżających i ciepłych niż w sezonie wilgotnym i ciepłym (okolice sierpnia).

Na końcową jakość pożywienia – poza użytymi składnikami – istotny wpływ ma sposób gotowania i przyrządzania, który może transformować energię i zmieniać kierunek oraz działanie lecznicze produktu wyjściowego.

Podstawowe zasady dobrego odżywiania w medycynie chińskiej

Poza specjalistycznym doborem sugerowanych produktów, którego nauka zajmuje dłuższy czas, istnieje parę podstawowych zasad zdrowego odżywiania, przyjętych w medycynie chińskiej. Powinien przestrzegać ich każdy pacjent, niezależnie od specyfiki problemu, który chcielibyśmy rozwiązać przy pomocy diety.

Zasady te mogą być podsumowane w następujących siedmiu punktach:

  1. Jedz tylko, jeżeli jesteś głodny.
  2. Jedz jedynie produkty, których potrzebujesz (nie ma produktów uniwersalnych, które są dobre dla wszystkich).
  3. Jedz powoli, a gdy jesz, nie zajmuj się niczym innym i zawsze dokładnie przeżuwaj pokarm.
  4. Nie jedz później niż dwie godziny przed snem.
  5. Jedz obfite śniadania.
  6. Stosuj zrównoważoną dietę co do smaków, termiki i sposobu przygotowania pokarmów.
  7. Staraj się spożywać produkty sezonowe.

Do produktów o ostrym smaku można zaliczyć rozmaryn, miętę polną, czosnek, rodzinę cebulowych, cynamon, goździki, koper włoski, anyż, bazylię, gałkę muszkatołową, pieprz, musztardę, imbir, miętę pieprzową, biały pieprz, rzodkiew i jej liście, rzepę oraz kalarepę.

Dodatkowo istnieją oddzielne wytyczne sugerujące, z czego powinny składać się główne posiłki w trakcie dnia, do których klasycznie zalicza się śniadanie, obiad oraz kolację. Optymalnym czasem na spożycie śniadania jest okres pomiędzy 7.00 a 9.00, ponieważ w medycynie chińskiej przyjmuje się, że w tych godzinach żołądek ma najwięcej energii.

Śniadanie…

Śniadanie powinno być posiłkiem obfitym i odżywczym, ponieważ ma ono za zadanie dostarczenie organizmowi energii na cały dzień. Na śniadanie należy wybrać pokarmy energetycznie ogrzewające, metody gotowania na ciepło, które pobudzają ciało i nie wprowadzają wilgoci, na przykład owsianki gotowane na zbożach (proso, owies). W lecie można wykorzystywać pszenicę, która jest nieco chłodniejsza energetycznie. Produktami niewskazanymi są pokarmy zimne energetycznie oraz produkujące wilgoć, bowiem – zgodnie z medycyną chińską – nie pozwalają one na rozprzestrzenianie się energii Yang i osłabiają trawienie. Do zimnych produktów można zaliczyć owoce, soki owocowe, surowe pokarmy oraz produktów mleczne w dużych ilościach.

…obiad…

Obiad również powinien być ciepły. W Chinach przerwa obiadowa przypada najczęściej na okolice południa, czyli znacznie wcześniej niż jest to przyjęte w kulturze europejskiej. Drugi posiłek w ciągu dnia powinien być odrobinę mniejszy od śniadania, jednak, podobnie jak śniadanie, powinien być ciepły. W trakcie obiadu warto spożyć ogrzewające ziarna i warzywa, a także ryby, drób, chude mięso lub sałatkę.

…i kolacja

Tradycyjnie w Chinach kolacja była najmniejszym posiłkiem, ponieważ w godzinach wieczornych ilość energii Yang i zdolność trawienia są mniejsze. Celem kolacji jest wsparcie wzrastającej pod wieczór energii Yin, która regeneruje się w trakcie snu. Z tego powodu w godzinach wieczornych należy unikać energetycznie gorących, stymulujących produktów spożywczych, czyli potraw mocno doprawionych, ciężkich i tłustych, a także pieprzu i alkoholu.

Wpływ pięciu podstawowych smaków na organizm człowieka

Podstawowym smakiem, który jest spożywany przez większość osób w największych ilościach, jest smak słodki. Mówiąc o smaku słodkim, warto pamiętać, że nie chodzi o spożywanie słodyczy, które są produktami zdecydowanie niezdrowymi, lecz o produkty takie jak: owoce, burak, kapusta, marchew, seler zwyczajny, burak liściowy (boćwina), ogórek, bakłażan, dynia, ziemniak, kabaczek, batat, migdały, kasztan, kokos i miód. Smak słodki jest szczególnie polecany osobom osłabionym lub szczupłym, a także osobom z tendencją do odczuwania zimna lub suchości. Słodkie produkty mogą także działać uspokajająco na osoby, które łatwo się denerwują lub często bywają zaniepokojone. Na smak ten należy uważać, jeżeli dana osoba ma nadwagę, odczuwa słabość kończyn z towarzyszącymi obrzękami lub prezentuje stany chorobowe związane z wilgocią.

Kolejnym wyróżnianym smakiem jest smak ostry, któremu zazwyczaj towarzyszą właściwości rozgrzewające. Dodatkowo smak ostry stymuluje krążenie Qi i krwi oraz (w niedużych ilościach) wspomaga i ułatwia trawienie. Produkty ostre o działaniu napotnym, na przykład czosnek i mięta, mogą powodować pocenie i być wykorzystywane na początku przeziębienia. Do produktów o ostrym smaku można zaliczyć rozmaryn, miętę polną, czosnek, rodzinę cebulowych, cynamon, goździki, koper włoski, anyż, bazylię, gałkę muszkatołową, pieprz, musztardę, imbir, miętę pieprzową, biały pieprz, rzodkiew i jej liście, rzepę oraz kalarepę. Produkty ostre mogą mieć korzystne działanie u osób powolnych i ospałych, zaś u osób z tendencją do suchości i osłabienia należy zalecać je bardzo ostrożnie. Takich produktów unika się także u osób agresywnych, z tendencją do rozwijania syndromów związanych z gorącem.

Produkty o smaku słonym to przede wszystkim: sól, algi (wodorosty, kombu), soję, miso, pikle, umeboshi, gomasio i sardynki. Współcześnie warto zalecić ograniczenie używania soli oraz zwiększenie ilości alg w diecie.

Smak słony kieruje energię do dołu i do środka oraz ma właściwości nawilżające. Ma korzystny wpływ na apetyt, a także poprawia trawienie. Do produktów o smaku słonym zalicza się: sól, algi (wodorosty, kombu), soję, miso, pikle, umeboshi, gomasio i sardynki. Współcześnie większość osób raczej ma tendencję do spożywania nadmiaru soli, w związku z czym rzadko zaleca się zwiększanie ilości tego smaku w diecie. Zazwyczaj warto zalecić ograniczenie używania soli oraz zwiększenie ilości alg w diecie. Na sól jako na przyprawę należy uważać szczególnie u osób z nadciśnieniem oraz ze skłonnościami do obrzęków.

Smak kwaśny natomiast często łączy się z właściwościami schładzającymi. Dodatkowo ma właściwości chłonne i ściągające, co pozwala zapobiec utracie płynów z tkanek. W związku z tym smak ten można wykorzystywać przy nadmiernym poceniu, biegunkach oraz słabości i wiotkości tkanek. Z kolei w przypadku zaparć oraz poczucia ociężałości należy ostrożnie podchodzić do tego smaku. Do produktów o smaku kwaśnym zalicza się: cytryny, limonki, pikle, kiszoną kapustę, kefir, jogurt, ocet, jabłka, ananas, pomidory i jagody.

Smak gorzki często wysusza płyny oraz odprowadza wilgoć, a także kieruje energię ku dołowi. W związku z tym jest wykorzystywany w celu obniżania gorączki, zwiększania perystaltyki, obniżania poziomu cholesterolu oraz w leczeniu kandydozy i przy usuwaniu pasożytów. Do produktów o smaku gorzkim zaliczamy: mniszek lekarski (liście lub korzeń), rumianek, walerianę, lucernę, gorzki melon (karela), żyto, amarantus, quinoę, oliwę z oliwek, kurkumę, karczochy, cykorię, pietruszkę, rukolę, szparagi, seler, sałatę i skórki cytrusów.

Jak przebiega leczenie dietetyczne?

W przeciwieństwie do akupunktury i innych technik manualnych w leczeniu dietetycznym to od osoby stosującej dietę zależy, czy zastosuje się do otrzymanych zaleceń. Żaden terapeuta na co dzień nie ma dostępu do kuchni pacjenta i jego zwyczajów, dlatego szczególnie ważna jest umiejętność utrzymywania motywacji. Należy także pamiętać, że leczenie dietetyczne zajmuje czas, w związku z czym do momentu zauważenia zmian i osiągnięcia satysfakcjonujących wyników często musi upłynąć przynajmniej kilka tygodni.

Przed rozpoczęciem leczenia dietą zawsze należy ustalić, jakie są oczekiwania. Leczenie dietą jest głęboko przyczynowe, jednak nie jest szybkie i nie daje nadmiernie obiecujących rezultatów (nie można zapewnić nikogo, że „będzie szczupły przez całe życie” lub że „będzie żył 120 lat”), jednak jeżeli zostanie poprowadzone skutecznie, może spowodować zmianę na całe życie.

Pierwsza wizyta jest zazwyczaj najdłuższa, ponieważ terapeuta musi zebrać komplet informacji o pacjencie. Zwykle przeznacza się na nią 90 minut (30 minut wywiadu, 30 minut zachęcania pacjenta do wprowadzania zmian i pokazywania ich korzyści, 30 minut wskazówek). Celem wizyty jest między innymi zaciekawienie terapią i zmotywowanie do zmian zainteresowanej osoby. Warto również zapoznać pacjenta z ideą dzienniczka żywieniowego, który jest pomocny w dalszej pracy i ułatwia śledzenie wprowadzonych zaleceń.

Pomimo zapewnień i deklaracji dotyczących odżywiania zawsze należy zapytać o posiłek poranny, obiad, kolację, zwyczaje między posiłkami oraz o sposób gotowania. Jednocześnie należy wstrzymać się od oceniających komentarzy. Po zebraniu danych warto zaznaczyć pokarmy, które są dobre dla pacjenta jako „+”, a pokarmy, które są złe, jako „–”.

Do produktów o smaku kwaśnym zalicza się: cytryny, limonki, pikle, kiszoną kapustę, kefir, jogurt, ocet, jabłka, ananas, pomidory i jagody.

Następnie warto przygotować i dokładnie wytłumaczyć plan diety, której pacjent będzie przestrzegał w kolejnych tygodniach. Niezbędne jest sporządzenie listy produktów, składników, zwyczajów dietetycznych i technik przygotowania, które dla danego pacjenta będą najkorzystniejsze. Zalecenia nie powinny mieć formy zakazów. Warto również wprowadzić 2-5 konkretnych zaleceń, które łatwo jest zastosować i które pomogą pacjentowi szybko poczuć się lepiej (na przykład ograniczenie spożywania kawy i herbaty, rozpisanie posiłków na przykładowy dzień, informowanie o przyprawach, zalecenie spożywania wody). Zazwyczaj kolejne wizyty ustala się co 3-6 tygodni. Ich celem jest monitorowanie przebiegu leczenia i powolne wdrażanie kolejnych zaleceń.

Co zawsze będzie korzystne?

Choć nie ma uniwersalnych rad ani dobrych dla każdego zaleceń, pewne rzeczy zawsze wspomogą zdrowie. Warto zrezygnować ze słodyczy i cukru, a także ograniczyć spożycie alkoholu, ostrych przypraw i kawy. Jedzenie dużej ilości kasz i warzyw (najlepiej gotowanych) dla większości osób będzie bardzo korzystne. Zgodnie z zasadami medycyny chińskiej, kluczem do dobrego trawienia jest spożywanie ciepłych posiłków, ponieważ ogrzanie chłodnych i surowych pokarmów jest dla organizmu dużym wysiłkiem. Ponadto nie należy jeść w biegu i stresie.

Bardziej szczegółowe wskazówki powinny być dobierane do problemów obecnych u określonego pacjenta. Dietetyka chińska jest rozległą dziedziną, która ma wiele do zaoferowania. Właściwie dobrane jedzenie jest jak leczenie przyjmowane 3-5 razy dziennie. Nie zastąpi wizyt u lekarza, ale pozwoli uniknąć cukrzycy, otyłości i innych chorób cywilizacyjnych. Z tego powodu warto zainteresować się kwestią żywienia i wprowadzić dietetykę chińską do swojej praktyki, zarówno prywatnej, jak i zawodowej.

 

Bibliografia:

  1. Kastner J., Chinese Nutrition Therapy. Dietetics in Traditional Chinese Medicine, Thieme, Stuttgart 2009.
  2. Maoshing N., Kanon medycyny chińskiej Żółtego Cesarza, Galaktyka, Łódź 2012.
  3. Maoshing N., McNease C., The Tao of Nutrition, Tao of Wellness Press, Los Angeles 2009.
  4. Pitchford P., Healing with Whole Foods. Asian Traditions and Modern Nutrition, North Atlantic Books, Berkeley 2002.
Daria Zwinczewska

Studentka VI roku kierunku lekarskiego na Uniwersytecie Jagiellońskim. Medycyną chińską zajmuje się od 8 lat. Ukończyła 2-letnią szkołę akupunktury Compleo w Katowicach. W 2012 i 2018 roku odbywała staże na oddziale akupunktury w Chinach.